Het begrip onderzoek in relatie tot ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid kan twee verschillende dingen betekenen.

Ten eerste kan het gaan over onderzoek naar (inzet van) ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid. Wat is het nut, de noodzaak en de waarde van het inzetten van ervaringskennis? Wat voegt het perspectief toe? En wat werkt bij de inzet van ervaringskennis? Dit zijn onderzoeksvragen die door de jaren heen verschillende keren onderzocht zijn. De resultaten van deze onderzoeken zijn te vinden in de verschillende routes en thema’s op het Ervaringskennisplein.

Ten tweede kan het gaan over het benutten van ervaringskennis in onderzoek. Wat betekent dat? Hoe doe je dat? En wat levert het op? In deze route gaat het over dit tweede: het benutten van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid in onderzoek.

Ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid in onderzoek

Er is steeds meer erkenning voor ervaringskennis als relevante en vaak zelfs onmisbare kennisbron. ervaringskennis is nodig naast de andere twee bronnen – professionele praktijkkennis en wetenschappelijke kennis – voor goede hulp en steun en bij de aanpak van maatschappelijke vraagstukken. Het is echt een andere kennisbron, die ook in onderzoek zorgt voor meer verdieping en context. Het draagt bij aan de relevantie van en de aansluiting bij de leefwereld.

Door ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid in onderzoek te betrekken is er een betere aansluiting op de belevingswereld van respondenten, kan een ondervertegenwoordiging van bepaalde groepen worden voorkomen en worden mede vanuit de leefwereld onderzoeksvragen bepaald die er voor mensen toe doen. Hierdoor zijn de uitkomsten vaak bruikbaarder en toepasbaarder.

Toch stimuleren overheden, fondsen en kennisinstellingen deze betrokkenheid van burgers nog weinig. Lang niet alle onderzoekers zijn overtuigd van de waarde die ervaringskennis kan hebben of het ontbreekt hen aan kennis en vaardigheden om ervaringskennis bij hun onderzoek te betrekken. Ook speelt hierin de dominantie mee van de wetenschappelijke kennisbron en de wetenschappelijke criteria en onderzoeksvereisten. Deze zijn niet of minder van toepassing op ervaringskennis als bron.

Het verschil met kwalitatief onderzoek

Kwalitatief onderzoek werkt met een open onderzoeksvraag, vaak over iets waar nog weinig kennis over is. Dit type onderzoek is bedoeld om meer inzicht te krijgen in bijvoorbeeld het gedrag, de meningen, gedachten en ervaringen van mensen. De uitkomsten bij kwalitatief onderzoek worden beschreven in woorden en niet in getallen. Dat geldt ook voor het benutten van ervaringskennis. De overlap zit in de erkenning van het toevoegen van de leefwereld aan het onderzoek. Toch is er een cruciaal verschil. Bij kwalitatief onderzoek kent de onderzoeker betekenis toe. De vertelde verhalen zijn de input van het onderzoek en de ervaringen worden benut.

Ervaringskennis in verschillende onderzoeksfasen

Het inzetten van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid in onderzoek gaat een stap verder. Het vóóronderstelt dat degene die betrokken wordt bij het onderzoek over ervaringskennis beschikt en dat die als (mede)onderzoeker actief deelneemt aan het onderzoek. Dit kan op diverse manieren. De ervaringsdeskundige kan vanuit ervaringskennis meedenken over de opzet van het onderzoek, over de onderzoeksvraag, over de onderzoekmethodiek, etc.

Worden de juiste vragen gesteld? Worden de juiste dingen onderzocht? Wat is er nodig bij dit onderzoek? In de beginfase van een onderzoek is ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid behulpzaam bij het beter bij de leefwereld aan laten sluiten van het onderzoek (lees de onderzoeksbehoefte).

Ervaringsdeskundigen kunnen ook bij de uitvoering van een onderzoek verschillende rollen en taken vervullen, bijvoorbeeld als (mede)interviewer of gespreksleider bij een klankbordgroep. Dat kan ervoor zorgen dat de taal en sfeer goed aansluiten bij de geïnterviewde(n).

Verder kan een ervaringsdeskundige helpen bij de interpretatie van de opgehaalde informatie en bij het meeschrijven aan het eindrapport. Dit geldt vooral voor de publieksversie, die begrijpelijk moet zijn en qua taal goed moet aansluiten bij de doelgroep.

Er zijn initiatieven die nog een stap verder gaan, en de opdracht en uitvoering van het onderzoek geheel leggen bij ervaringsdeskundigen, die trainingen volgen om dit te kunnen doen.

Aanverwante termen: participatief onderzoek, inclusief onderzoek, citizen science

Een term die in dat kader vaker gebruikt wordt is participatief onderzoek: een parapluterm voor een rijk scala aan onderzoeksbenaderingen, waarin onderzoekers burgers bij onderzoek betrekken. Dit kan in verschillende fasen van het onderzoek: gezamenlijk onderzoek ontwerpen, plannen, opzetten, uitvoeren en vervolgens analyseren en de uitkomsten duiden en presenteren.

Participatief onderzoek impliceert een wederzijdse erkenning van elkaars expertise en wederzijds vertrouwen. Een andere term die in het verlengde hiervan ligt is inclusief onderzoek, waarin iedereen waarover je iets wil kunnen zeggen betrokken is bij het onderzoek, als deelnemer of als (mede)onderzoeker. Zeker mensen met een beperking, lage basisvaardigheden of mensen die leven in sociaal kwetsbare situaties worden vaak buitengesloten van onderzoek.

Citizen science of burgerwetenschap is wetenschappelijk onderzoek dat in zijn geheel of gedeeltelijk door niet-wetenschappers (burgers) wordt uitgevoerd, vaak in samenwerking met of onder begeleiding van professionele wetenschappers. Dit kunnen ook patiënten zijn, of hun naasten, ouders, mantelzorgers, zorgverleners en/of andere betrokkenen. Zij hebben vaak heel relevante en belangrijke kennis en ervaring, die grote impact kan hebben op de kwaliteit en de relevantie van onderzoek.
We zien ook steeds vaker mensen met een ‘dubbele identiteit’, die zowel ervaringsdeskundige als onderzoeker zijn.